Φίλιππος Παντελή

Ένας άοκνος μαχητής του πνεύματος και της ελευθερίας.

Ο Θεός τα πάντα εν σοφία εποίησεν. Μας έδωσε δυο μεγάλα δώρα. Το πνεύμα και την ελευθερία. Αν εμείς δεν ξέρουμε να τα χρησιμοποιούμε σωστά, δεν είναι πρόβλημα του Θεού, αλλά δικό μας. (Φίλιππος Παντελή).

Γεννήθηκε το 1922 στα Άρδανα της Αμμοχώστου.

Φοίτησε στο Δημοτικό Σχολείο των Αρδάνων και στην Ανωτέρα Αγγλική Σχολή Τρικώμου.

Το 1943, κατατάχθηκε εθελοντής στο Αγγλικό Πολεμικό Ναυτικό και το 1946 αποστρατεύτηκε στην Αγγλία.

Ο Φίλιππος Παντελή όταν
καταταχθηκε στο Αγγλικό
Πολεμικό Ναυτικό

Το 1953, αρχίζει να μελετά από μόνος του και το 1955 γίνεται κάτοχος πιστοποιητικών ανωτέρας εκπαίδευσης (GCE) σε έξι θέματα και εισάγεται στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, όπου παρακολουθεί Φιλολογία και Ιστορία. Τον τρίτο και τελευταίο χρόνο της φοίτησής του, για απόκτηση του σχετικού πτυχίου, αναγκάζεται και πάλι να διακόψει για οικονομικούς λόγους.

Κατά τη μακρόχρονη παραμονή του στην Αγγλία ασχολήθηκε με διάφορες επιχειρήσεις, συνέτεινε δε και στην ίδρυση Κοινότητας στο Weston-Super-Mare, όπου για μερικά χρόνια δίδασκε αφιλοκερδώς την Ελληνική γλώσσα στα παιδιά των αποδήμων Κυπρίων.

Ασχολήθηκε με την ποίηση και κυκλοφόρησε σε δύο εκδόσεις, Λονδίνο 1973 και 1978, την ποιητική συλλογή «ΛΥΡΙΚΑ ΨΗΛΑΦΗΜΑΤΑ», τα έσοδα της οποίας δόθηκαν στα Ελληνικά Σχολεία της Βρεττανίας.

Αρθρογραφούσε σε διάφορες εφημερίδες, τόσο στην Αγγλία όσο και στην Κύπρο, επί σειρά ετών. 

Το 1987 επαναπατρίζεται για μόνιμη πια εγκατάσταση, ύστερα από σαράντα τέσσερα χρόνια αποδημίας.

Ακολουθεί συνέτευξη του Φίλιππου Παντελή στον Ανδρέα Κούνιο η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΚΑΡΠΑΣΙΑ.

Ο πόλεμος είναι η ύστατη επιλογή

— Πού γεννηθήκατε;

— Στα Άρδανα της επαρχίας Αμμοχώστου. 

— Θα ξαναπάμε στα Άρδανα;

 — Οπωσδήποτε.

— Πώς θα πάμε; Με πόλεμο;

— Θα προσπαθήσουμε με ειρήνη, γιατί είναι και ο συμφερότερος τρόπος.

— Κι αν χρειαστεί πόλεμος;

— Μα ο πόλεμος είναι η ύστατη επιλογή. Το τελευταίο χαρτί που πετάει κανείς στο τραπέζι.

— Εσείς, όμως, πολεμήσατε;

— Και σήμερα θα πολεμούσα για την πατρίδα. Προσέξτε όμως: όλοι οι πόλεμοι στους οποίους πήρε μέρος η Ελλάδα ήταν αμυντικοί. Αμύνεται η Ελλάδα, δεν επιτίθεται.

— Ο Μέγας Αλέξανδρος δεν ήταν κατακτητής;

— Καθόλου.

— Τί ήταν;

— Απελευθερωτής.

— Πότε καταταγήκατε στο Πολεμικό Ναυτικό της Βρεττανίας;

— Όταν ήμουνα 21 ετών.

— Για ποιό λόγο;

— Ήθελα να πολεμήσω εναντίον των Γερμανών κατακτητών. Στο όνομα της ελευθερίας και της Ελλάδας.

— Επομένως ζήσατε καιρό στη θάλασσα;

— Για τέσσερα ολόκληρα χρόνια.

— Η ζωή μας είναι μια θάλασσα;

— Φουρτουνιασμένη.

— Και ποιό είναι το σωσίβιό μας;

— Δεν είναι ένα, είναι τρία: ελπίδα, πίστη, προσπάθεια.

— Αισθάνεστε έλληνας;

— Από εφτά χρονών παιδάκι.

— Τί ακριβώς κάνατε στο Πολεμικό Ναυτικό;

— Ναρκοθετήσεις κυρίως.

— Δεν φοβόσασταν;

— Ολοι οι σοφοί πρέπει να φοβούνται (-χαμόγελα...) Όμως άξιζε τον κόπο. Ο αγώνας για την ελευθερία σβήνει στο τέλος, κάθε φόβο. Όταν ο σκοπό είναι ιερός, οι φόβοι παραμερίζονται.

— Τί αισθανεστε για τους Βρετανούς;

— Eίμαι πικραμένος, επειδή δεν δικαίωσαν τις προσδοκίες που είχαμε σχετικά με την Κύπρο.

— Μόνο που η πολιτική είναι κυνική. Γιατί να φταίνε οι Βρετανοί;

— Φταίμε κι εμείς. Πρωτίστως εμάς βαραίνουν οι ευθύνες. Και, για να μην υπάρξει παρανόηση, όση πίκρα κι αν αισθάνομαι για τους Βρετανούς, τους εκτιμώ για την ταπεινότητα, την ευγένεια και το πλατι τους πνεύμα. Εξάλλου, η Αγγλία είναι η δεύτερη μου πατρίδα.

Ζούσαμε στη σκιά του κινδύνου

— Κάποια στιγμή εγκατασταθήκατε μόνιμα στη' Αγγλία;

— Στο Λονδίνο, κι εκεί ακριβώς ξεκινά μια επαγγελματική οδύσσεια.

— Δηλαδή;

— Εκανα του κόσμου τις δουλειές. Οτι μπορείτε να φανταστείτε.

— Σπουδάσατε κιόλας;

— Βεβαίως. Σπούδασα Αγγλική Φιλολογία,  και Νέα Ελληνικά και Ιστορία. Εγκατέλειψα όμως, τις σπουδές μου στον τρίτο χρόνο, εξ ανάγκης. Είχα δημιουργήσει οικογένεια και έμπαιναν στη μέση οι βιοποριστικές ανάγκες.

— Το λέτε με πίκρα;

— Ίσως με κάποιο παράπονο. Κοιτάζοντας τα πράγματα από απόσταση, ναι θα ήθελα να είχα ολοκληρώσει τις σπουδές μου.

— Για να σας λένε μορφωμένο;

— Όχι. Για μένα μορφωμένος δεν είναι αυτός πο έχει πτυχία.

— Αλλά;

— Το είπε, προ αμνημονεύτων χρόνων, ο Πλάτωνας: «να κατέχεις κάποιες γενικές γνώσεις και να συ μπεριφέσαι ευγενικά και πολιτισμένα».

— Τέσσερα χρόνια στη θάλασσα, κάτω από το πέπλο του κινδύνου, δεν νοσταλγούσατε την ξηρά;

— Αγαπητέ μου, είτε στη ξηρά βρίσκεσαι είτε στη θάλασσα, οι κίνδυνοι είναι οι ίδιοι. Οι κίνδυνοι δε βρίσκονται στη ξηρά ή στη θάλασσα. Βρίσκονται στη μοίρα.

— Πιστεύετε στη μοίρα;

— Όταν πίστεψε στη μοίρα ο Κωστής Παλαμά δεν θα πιστέψω εγώ (χαμόγελα...);

— Περάσατε κοντά απ' το θάνατο; Κοιτάξατε το θάνατο στα μάτια;

— Συχνότατα. Δεχόμασταν βομβαρδισμούς, ήταν επίσης, οι τορπίλες, τα υποβρύχια. Ζούσαμε στη σκιά του κινδύνου.

— Πώς αντιδρά αυτός που ζει στη σκιά του κινδύνου;

— Στρέφει το βλέμμα του στο Θεό.

— Και γιατί χρειάζεται να στρέφουμε το βλέμμα στο Θεό;

— Είναι μια κίνηση τονωτική για τον εγκέφαλο.

— Πιστεύετε στο Θεό;

— Απολύτως.

— Αφού ο Θεός είναι ο απόλυτος Αρχων, γιατί μας αφήνει να κάνουμε πολέμους;

— Ο Θεός τα πάντα εν σοφία εποίησεν. Μας έδωσε δυο μεγάλα δώρα. Το πνεύμα και την ελευθερία. Αν εμείς δεν ξέρουμε να τα χρησιμοποιήσουμε σωστά, δεν είναι πρόβλημα του Θεού αλλά δικό μας. — Έστω κι έτσι, γιατί κάνουμε πολέμους;

— Κίνητρο όλων των πολέμων είναι η απληστία.

— Η απληστία προς το χρήμα;

— Προς το χρήμα και προς τη δόξα.

Ο πρώτος μου ήρωας ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης

— Θυμάστε τον πρώτο σας ήρωα;

— Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Τον αγαπούσα για τα κατορθώματα του. Μέχρι σήμερα ακούω τη βροντερή του φωνή στ' αυτιά μου.

— Αν έπινε καφέ μαζί μας ο Κολοκοτρώνης, θα του λέγατε κάτι;

— Ναι, θα του έλεγα ότι θα επιθυμούσα οι σημερινοί πόλεμοι να διεξάγονται με τα μέσα της δικής του εποχής. Όσο κτηνώδης κι αν είναι ο πόλεμος, όταν διεξάγεται πάνω στη βάση του στρατιώτη προς στρατιώτη έχει μια, σχετική έστω, ηθική. Αλλά τα βιολογικά, τα χημικά, τα όπλα μαζικής καταστροφής συνιστούν την τελειωτική περιφρόνηση προς το ανθρώπινο είδος.

— Έχετε σκοτώσει;

— Ποτέ.

— Είδατε νεκρούς συναγωνιστές σας;

— Ναι. Και με κυριάρχησαν διάφορα συναισθήματα: ρίγος, θλίψη, δέος.

— Πέστε μας ένα πρόσωπο που θαυμάζετε, ή θαυμάζατε, ιδιαίτερα;

— Ο πρώτος μου διδάσκαλος στο δημοτικό. Ο Λύσανδρος Λυσανδρίδης.

— Τί σας έμαθε;

— Μας μύησε στην έννοια της ελευθερίας και δεν γνωρίζω, πιστέψτε με, γοητευτικότερη αίσθηση απ' αυτήν. Νομίζω πως βλέπω ακόμα μπροστά στα μάτια μου τη σκηνή. Μέσα στο αναγνωστικό υπήρχε η λέξη « υπόδουλος». Οι περισσότεροι μαθητές δεν γνώριζαν τη σημασία της. Ο Λύσανδρος Λυσανδρίδης εξήγησε ότι ο «υπόδουλος» είναι αυτός που βρίσκεται κάτω από ζυγό, υπό δουλεία.

— Στον πυρήνα του, ναι, σημαίνει το ίδιο πράγμα. Δεδομένων όμως των κοσμογονικών αλλαγών που μεσολάβησαν, πιστεύω ότι υπόδουλος θα πει να στερείσαι το δικαίωμα της ελευθερίας, της εργασίας, της σκέψης.

— Αν δεχτούμε πως έτσι έχουν τα πράγματα, είστε ελεύθερος;

— Προσπαθώ να είμαι.

— Σας λείπουν τα χρόνια στο Ναυτικό;

— Αρκετά μπορώ να πω. Ιδίως μου λείπουν τα παιδιά που πολεμούσαν δίπλα μου. Και περισσότερο ένας Εβραίος της Παλαιστίνης, ο Abraham. Εκτιμούσα πολύ τη φιλοπατρία του, το πρόσχαρο του ύψος, την καλοσύνη του. 

— Οι ανώτεροι σας πώς ήταν;

— Αυστηροί.

— Σας ενοχλούσε η αυστηρότητα;

— Το αντίθετο. Έλλειψη πειθαρχίας ίσον αναρχία. Και πειθαρχία ίσον πρόοδος.

— Εννοείτε στο Ναυτικό;

— Εννοώ σε όλες τις δραστηριότητες της ζωής μας.

— Νομίζετε ότι o αγώνας του 55-59 απέτυχε;

— Ας μην είμαστε ισοπεδωτικοί. Απέτυχε εν μέρει. Στρατιωτικά νικήσαμε. Πολιτικά ηττηθήκαμε.

— Για ποιό λόγο ηττηθήκαμε πολιτικά;

— Θα απαντήσω όπως ακριβώς νοιώθω: από την εποχή του Περικλή, μόνο ένα άξιο πολιτικό ανέδειξε η Ελλάδα. Τον Ελευθέριο Βενιζέλο.

— Δεν κερδίσαμε την Ένωση για τα λάθη τα δικά της;

— Πέραν πάσης αμφιβολίας.

— Και τώρα γιατί δεν αγωνιζόμαστε;

— Μήτηρ των ασθενειών είναι η απληστία. Αφαιρέστε την απληστία από τους ανθρώπους, και θα λύσετε το πρόβλημα.

— Ναι αλλά ποιός φταίει για την καλλιέργεια, τη θεοποίηση, θα έλεγα εγώ, απληστίας;

— Εκ κεφαλής όζουν οι ιχθύες (χαμόγελα...). Προσωπικά, εναποθέτω τις ελπίδες μου στη νεολαία.

— Δεν θα συμφωνήσω μαζί σας.

 — Εχουμε παραδείγματα. Τον Σολωμού, τον Τάσο Ισαάκ. Η νεολαία μας είναι φτιαγμένη από καλό προζύμι. Από ηγέτες πάσχουμε και από εμπνευσμένους αρχηγούς. Στις καρδιές των νέων μας υπάρχει άφθονο μπαρούτι. Ποιός, όμως θα ανάψει τον σπινθήρα; Υπάρχει κάτι χειρότερο απ' τον πόλεμο: η σκλαβιά

— Μιλήστε μας για την οικογένεια σας.

— Είμαι παντρεμένος με τη Μαρία. "Εχω τρία παιδιά. Την Κατερίνα, 50 ετών, που είναι τεχνοθεραπεύτρια, τη Λουκία 47 ετών, καθηγήτρια, και τον Ανδρέα 36, που είναι ανώτερο διευθυντικό στέλεχος. Όλοι ζουν και εργάζονται στην Αγγλία.

— Ποιά ήταν η πρώτη συμβουλή που δώσατε στα παιδιά σας;

— Να ακολουθήσουν εκείνο που τους δίνει περισσότερη χαρά και ευτυχία.

— Σας είχα ρωτήσει, προηγουμένως, για τα αισθήματα σας απέναντι στους Βρετανούς. Πρέπει να σας ρωτήσω και για τους Γερμανούς. Τους μισάτε;

— Κατά βάθος, όχι.

— Μήπως, τότε μισάτε τους Τούρκους;

— Δεν μισώ το λαό. Μισώ τους ηγέτες. Για παράδειγμα, δεν μπορώ ούτε να βλέπω τον Ντενκτάς και τον Ετσεβίτ.

— Γιατί εκδόσατε το βιβλίο «Λυρικά Ψηλαφήματα»;

— Ήθελα να προσφέρω κι εγώ, στο μέτρο του δυνατού, για την άμυνα της Κύπρου.

— Αγαπάτε την ποίηση;

— Από πολύ μικρός.

— Ποιός υπήρξε ο αγαπημένος σας ποιητής;

— Ο Κωστής Παλαμάς - κι ακόμα είναι.

— Η ποίηση γράφεται με την ψυχή ή με το μυαλό;

— Βγαίνει από τη ψυχή και ελέγχεται από το μυαλό. Πάντως το έναυσμα γίνεται στην ψυχή, αυτό είναι σίγουρο.

— Φοβάστε τον θάνατο;

— Τόν σέβομαι.

— Τί φοβάστε;

— Μήπως πεθάνω προτού δω τα Άρδανα ελεύθερα.

— Αν ο Ντενκτάς σας πει να πάτε στα Άρδανα, αναγνωρίζοντας το ψευδοκράτος, θα πάτε;

— Ούτε κατά διάνοιαν. Ή όλοι οι πρόσφυγες θα επιστρέψουμε πίσω ή κανένας. Ο Μέγας Αλέξανδρος έχυσε το νερό, όταν διαπίστωσε ότι δεν αρκούσε για όλους τους στρατιώτες.

— Υπάρχει χειρότερο πράγμα από τον πόλεμο;

— Ναι. Η σκλαβιά, η δουλεία.

— Υπάρχουν ελεύθεροι άνθρωποι;

— Μετρημένοι στα δάκτυλα της μιας χειρός. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, ο Ν. Καζαντζάκης, ο Λόρδος Μπάιρον, ο Νεύτωνας. Κάποτε ο Νεύτωνας επικαλέστηκε το Θεό. Του είπε, λοιπόν κάποιος: « Εσείς, ένα τόσο μεγάλος διανοητής, πιστεύετε στο Θεό»; Και ο Νεύτωνας απάντησε: «Όσο ψηλότερα ανεβαίνεις τόσο περισσότερο πλησιάζεις το Θεό».

— Γιατί αποκαλούμε, συνήθως τις μεγάλες προσωπικότητες ως παρανοϊκές;

— Επειδή μας λένε την αλήθεια και η εξουσία, όπως ξέρετε, δεν αντέχει την αλήθεια. Η εξουσία τρέφεται μόνο από το ψέμα. Η εξουσία έκλεισε τον Νίτσε για δέκα χρόνια σε άσυλο - αυτό, κατά την άποψη μου, τα λέει όλα. Ο Μπέρναρ Σο εξηγούσε στον κόσμο: «Προσπαθώ να σας κάνω να σκέφτεστε, και δεν με ενδιαφέρει τι σκέφτεστε».

— Θέλετε να προσφέρετε κάτι δικό σας;

— Θέλω να ευχαριστήσω τον κ. Χρήστο Ορφανίδη και την κα Μάρω Μηνά που στήριξαν, και στηρίζουν την προσπάθεια μου στις υπεραγορές «Ορφανίδη» την κα Αλέκα Γράβαρη-Πρέκα που με φιλοξένησε στο Λόγο, την κα Μάρω Ιακωβίδου της τηλεόρασης FΜ για το χρόνο που μου παραχώρησε στην εκπομπή της, το Κοινοτικό Συμβούλιο Ορόκλινης για την τιμητική πλακέτα που μου απένειμε σχετικά με το ποιητικό μου έργο, και τέλος, την εφημερίδα σας, που είναι η μοναδική που έδειξε έμπρακτο ενδιαφέρον για την, προσπάθεια μου.

Ακολουθούν δύο ποιήματα του Φίλιππου Παντελή από την ποιητική συλλογή "Λυρικά Ψηλαφήματα"

ΤΟ ΚΑΜΑΡΙ

(Μια νερόβρυση στο Ρηγιάτικο του  Πενταδάκτυλου)

Κεφαλόβρυση βασίλειο

στης βουνοπλαγιάς την κόψη

που με κρυσταλλένια όψη

μουρμουροφλοισβομιλείς

γαι το ντροπαλό τον ήλιο

ρωτεμένο με τρυγόνι και

λαλήστικο αηδόνι εις την

όχθη σου καλείς.

Ω, θεσπέσιες να βλέψουν

 τις νεράιδες νυφ0ύλες

 μέσα στις ροδοδαφνούλες 

και τα γάργαρα νερά

 σαν το δείλι θα χορέψουν 

ρίχνοντάς τους μαργαρίτες

 Άδωνες και Αφροδίτες, 

να σκιρτούν από χαρά.

Κει στα πεύκα σου από κάτω σ'

 ανθοτόπια παραδείσια

 αντρουκλιές και κυπαρίσσια 

αγριονάρκισσοι, σκοινιές

 πίνουσι νερό τρεχάτο τα

 πουλάκια δίχως έγνοια

 λουβιδιές και κυκλαμένια

 σαψυσιές και μερσινιές.

Γλύφει μέλισσα θυμάρι

πεταλούδα χαμομήλι

 φλυαρίζει το σγαρδίλι κι

 ηλιοφέγγει η σπαλαθιά 

διπλοθάλασσο Καμάρι

Πενταδάκτυλου κολώνα

 με Ρη(γ)άτικον κορώνα

 λάμπεις μες τη συννεφιά.

Στης βουνοπλαγιάς την κόψη

 με περίλυπη την όψη των

 Αρδάνων η πηγή δάκρυα

 φτιάχνει σταλακτίτες και

 καλεί μας Αρδανίτες στη

γενέτειρά μας γη.



ΥΜΝΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΡΠΑΣΙΑ

Χαίρε, χαίρε ανδρειωμένη, λουλουδόσπαρτη, οσία γη

αθάνατων προγόνων Ανασσα Ανατολής του

Αποστόλου Ανδρέα άγια χώρα Καρπασία ίνδαλμα

εθνοφροσύνης της Ελληνικής φυλής. Χαίρε, χαίρε

δοξασμένο τριπλοθάλασσο Καρπάσι γη ηρώων

τιμημένων της Πατρίδας ακραιφνών φέγγεις μέσα στην

ψυχή μας φωτεινό ηλιοστάσι καύχημα γλαυκών

πελάγων και γαλάζιων ουρανών. Χαίρε, χαίρε

πικραμένη κι εσύ χαμηλοθωρούσα πένθος σου 'γραψε

η Μοίρα μες τα μαύρα να ντυθείς θάρρος και σιμώνει η

ώρα ακατάβλητη Γιαλούσα όσο τα δεσμά κι αν

σφίγγουν σύντομα θα λυτρωθείς. Χαίρετε χωριά

στολίδια στην χερσόνησο αγνάντια μες το δάκρυ σας

πνιγμένα που σας κλέψαν τη χαρά άστρα που

λαμποκοπάτε, ασημόχρωμα διαμάντια πάλι θε 

να φτερουγίσουν τα παλιά σας τα φτερά. Χαίρετε βουνά 

και πεύκα, λαγκαδιές, θυμάρια, βράχοι δέντρα,

νάρκισσοι και σκίνα και μυρτιές του ποταμού φύτρωσε

της λευτεριάς μας το σπυρί κι έκανε στάχυα έρχεται 

γοργά η μέρα, ω αυτή του γυρισμού.

Καταβολές

Η περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα το χωριό Αρδανα όσο και η ευρύτερη περιοχή είχαν κατοικηθεί από αρχαιοτάτων χρόνων – από την Γεωμετρική εποχή (1050 π.Χ) μέχρι σήμερα. 

Στην περιοχή έχουν εντοπισθεί πολλοί οικισμοί, νεκροταφεία και αγρεπαύλεις που ανάγονται στην Κυπρο-Γεωμετρική εποχή, την Κυπρο-Αρχαική, την Ελληνιστική Β’ και την Ρωμαική – Πρωτοβυζαντινή Εποχή.

Ενας από τους σημαντικότερους οικισμούς, από τους οποίους πιθανό να προέρχεται και το σημερινό χωριό, είναι το Μυλοπέτρι, χωρίς να αποκλείουμε το χώρο του ιδίου του χωριού που πιθανό να κατοικήθηκε από τους Βυζαντινούς χρόνους.

Ο ελιόμυλος, που βρέθηκε μέσα στα ερείπια της τοποθεσίας Ξυβούνια είναι ένας από τους πρωιμότερους που έχουμε στην Κύπρο. Σύμφωνα με Ρωμαίους συγγραφείς και ιστορικούς ο μύλος είναι Ελληνική εφεύρεση και, για να τον συνατούμε στην Κύπρο κατά την Ελληνιστική εποχή σημαίνει πως οι Ελληνικές επιδράσεις έφταναν στο νησί με μεγάλη ταχύτητα, που υποδηλώνει άμεση επαφή και τακτικές επικοινωνίες.

ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΠΟΥ ΕΝΤΟΠΙΣΤΗΚΑΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΑΡΔΑΝΑ ΑΠΌ ΤΟΝ Κ. ΣΟΦΟΚΛΗ ΧΑΤΖΗΣΑΒΒΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1973-1974.

Φακερά

Φακερά

Αγρέπαυλη Ρωμαικών- Πρωτοβυζαντινών χρόνων. Τα ερείπια βρίσκονται σε περιορισμένη έκταση περίπου 2 χλμ. Νοτιανατολικά του χωριού, πάνω στην κορυφή μικρού λόφου, που δεσπόζει του Θολού ποταμού. Στα κατάλοιπα περιλαμβάνονται επίπεδα κεραμίδια και άλλα οικοδομικά υλικά μαζί με χοντρή κεραμεική.

Καθαρές

Χώρος νεκροταφείου Γεωμετρικής-Αρχαικής εποχής. Βρίσκεται περίπου3 ½  χλμ. νοτιανατολικά του χωριού, μέσα στη πεδιάδα. Οι τάφοι έχουν συληθεί και καταστραφεί , ενώ τα λίγα όστρακα τους χρονολογούνται στην Γεωμετρική-Αρχαική περίοδο. 

Μυλοπέτρι

Συνοικισμός Ρωμαικών-Πρωτοβυζαντινών χρόνων. Ο χώρος βρίσκεται περίπου 1 ½ χλμ.

Μυλοπέτρι

βορειοδυτικά του χωριού και συνορεύει με το δάσος της Καντάρας. Βορειότερα βρίσκεται το ξωκκλήσι, που είναι αφιερωμένο στο Αγιο Δημήτριο. Μια μυλόπτερα από ελαιοπιεστήριο, που βρίσκεται περίπου στο κέντρο του οικισμού, έχει δώσει το όνομα της στη τοποθεσία. Στα οικοδομικά υλικά που βρίσκονται κατάσπαρτα στη περιοχή, περιλαμβάνονται κεραμίδιια, πέτρες και χοντρή κεραμεική, και καταλαμβάνουν εκταση 200Χ150 μέτρων.

Μονή  Ράχη

Μονή Ράχη

Χώρος νεκροταφείοου Κυπροαρχαικής εποχής. Βρίσκεται περίπου  1 ½  χλμ. νοτιοδυτικά του χωριού, πολύ κοντά στον Αγιο Ανδρόνικο. Πολλοί τάφοι έχουν συληθεί και καταστραφεί, τόσο από την φύση, όσο και από ανθρώπους. Οι τάφοι είναι σκαμμένοι  στο έδαφος και αποτελούνται από μικρό δρόμο και θάλαμο. Η παραμόρφωση τους δεν επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων όσο αφορά την αρχιτεκτονική τους. Τα λίγα όστρακα τους χρονολογούνται στη Κυπροαρχαική εποχή.

Πέντε Σπίτια

Οικισμός και νεκροταφείο. Ο χώρος βρίσκεται περίπου 4 χλμ. νοτιανατολικά του χωριού, όχι πολύ μακριά από την θέση Καθαρές Οικοδομικά υλικά έχουν συγκεντρωθεί από τους γεωργούς στις άκρες των χωραφιών. Η κεραμεική, που βρίσκεται στο  χώρο των ερειπίων, είναι χοντρή και δεν μπορεί να ταυτιστεί. Ο χώρος του νεκροταφείου ενώνεται με το συνοικισμό στ΄ανατολικά μέσα σε βραχώδη περιοχή. Οι τάφοι, που συλήθηκαν από παλιά, έχουν παραμορφωθεί, η κεραμεική όμως, που βρέθηκε σ΄ αυτούς, τους χρονολογεί στην Κυπρογεωμετρική-Αρχαική εποχή.

Πλάκες

Οικισμός Ρωμαικής εποχής. Βρίσκεται 2 χλμ. βόρεια του χωριού μέσα στο δάσος της Καντάρας. Μεγάλο μέρος των ερειπίωνν μετακινήθηκε κατά την διάνοιξη δασικού δρόμου, που έφερε στη επιφάνεια μεγάλο αριθμό κεραμιδιών και άλλων υλικών. Σε μια τομή, που σχηματίστηκε  από εκσκαφές, φαίνονται καθαρά τα θεμέλια οικοδομών, ακολουθεί το δάπεδο και από πάνω βρίσκονται τα κατάλοιπα της οροφής, όπως σωριάστηκε κάτω. Αλλα κατάλοιπα μαζί με κεραμεική της Ρωμαικής εποχής βρίσκονται σε έκταση 120Χ200 μέτρων. Περίπου 150 μέτρα βορειότερα βρίσκεται ο χώρος του νεκροταφείου, που επίσης καταστράφηκε από ισοπεδώσεις.

Πλακί

Νεκροταφείο Ρωμαικής εποχής. Ο χώρος βρίσκεται 1 ½  χλμ. Βόρεια του χωριού, μέσα στο

Πλακί

δάσος της Καντάρας. Πολλοι τάφοι έχουν συληθεί από πολύ παλιά. Αποτελούνται από δρόμο και θάλαμο. Μερικοί έχουν εντελώς παραμορφωθεί από επεμβάσεις και από καιρικές συνθήκες. Δεν βρέθηκε κεραμεική, για να χρονολογηθεί το νεκροταφείου που πιθανό να ανήκει στους Ρωμαικούς χρόνους άν κρίνουμε από τους γύρω χώρους και το σχήμα των ιδίων των ταφών.

Τραχώνι

Αγρέπαυλη Ρωμαικών-Πρωτοβυζαντινών χρόνων. Βρίσκεται περίπου 800 μέτρα βορειανατολικά του χωριού, στη άκρη μικρού οροπεδίου. Μια έκταση 100Χ60 μέτρων διατηρεί κατάλοιπα σπιτιών και χοντρή κεραμεική, ενώ οι μεγαλύτερες πέτρες έχουν μαζευτεί από τους γεωργούς στις άκρες των χωραφιών τους. Στα κατάλοιπα περιλαμβάνεται μεγάλος αριθμός κεραμιδιών. Η περιορισμένη έκταση του χώρου πιθανολογεί τη χρήση του ως αγρέπαυλης.

Ξυβούνια

Ξυβούνια

Ελληνιστικός συνοικισμός. Ο χώρος βρίσκεται 1 ½ χλμ. νοτιοδυτικά του χωριού, πολύ κοντα στο Αγιο Ανδρόνικο.  Ενα ρυάκι διάβρωσε το επιφανειακό χώμα και αποκάλυψε τα θεμέλια πολλών οικοδομημάτων και την λεκάνη ελιόμυλου. Πρόκειται για ένα μεγάλο οικισμό, που εκτείνεται σε έκταση 300Χ200 μέτρων. Βρέθηκε λεπτή κεραμεική, που εύκολα χρονολογεί  το χώρο στη Ελληνιστική Β εποχή. Το νεκροταφείο δεν έχει εντοπιστεί, όμως πιθανό να βρίσκεται νοτιότερα, στη περιοχή του χωριού Αγιος Ανδρόνικος, που ήταν απρόσιτη σ΄εμας.

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ

Νεολιθική Εποχή                                                       7000 – 3800 π.Χ.

Χαλκολιθική Εποχή                                                  3900/3800 – 2900/2500 π.Χ

Πρώτη Εποχή του Χαλκού                                      2500  - 1900 π.Χ

Μέση Εποχή του Χαλκού                                        1900 - 1650 π.Χ

Υστερη Εποχή του Χαλκού                                     1650 – 1050 π.Χ

Γεωμετρική (ή Κυπρο-Γεωμετρική) Εποχή         1050 – 750 π.Χ

Αρχαική (ή Κυπρο-Αρχαική) Εποχή                     750 – 475 π.Χ.

Κλασσική (ή Κυπρο-Κλασσική) Εποχή                475 – 325 π.Χ

Ελληνιστική Εποχή                                                   325 – 50 π.χ.

Ρωμαική Εποχή                                                         50 π.Χ  - 395 μ.Χ

Βυζαντινή Εποχή                                                       395 – 1191 μ.Χ

Μεταβυζαντινή Εποχή                                             1191 – 1571 μ.Χ

Χάρτης περιοχής 

Οι πάνω πληροφορίες και φωτογραφικό υλικό  περιλαμβάνονται στο βιλίο «ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ 1» του κ. Σοφοκλή Χατζησάββα. Το βιβλίο αυτό αποτελεί έκδοση του Κέντρου Μελετών της Ιεράς Μονής Κύκκου και του Τμήματος Αρχαιοτήτων. Στην αξιόλογη αυτή έκδοση γίνεται μία αρχαιολογική επισκόπηση 20 κατεχόμενων σήμερα χωριών της επαρχίας Αμμοχώστου συμπεριλαμβανομένου και των Αρδάνων. Η έρευνα διεξήχθει κατά την περίοδο 1973-1974.

Χατζήπαπας

Χ “Παπαμιχαήλ Χ”Κουμή (Χατζήπαπας) : Ενας Αιωνόβιος Ιερέας από τα Αρδανα.

 Ο πρώτος ιερέας των Αρδάνων για τον οποίο έχουμε γραπτές μαρτυρίες είναι ο Χατζηπαπαμιχαήλ  Χατζηκουμή γνωστός στους Αρδανίτες περισσότερο ως Χατζήπαπας. Ο ιερέας αυτός  γεννήθηκε το 1837, χειροτονήθηκε ιερέας σε ηλικία 18 ετών, υπηρέτησε την εκκλησία για ογδόντα και πλέον χρόνια και απεβίωσε το 1942  σε ηλικία 105 χρονών.

Σύμφωνα με μαρτυρίες συγγενών του που ζουν μέχρι σήμερα κάποτε φιλοξένησε στο σπίτι του κάποιο τούρκο από την Σύγκραση. Τον έβαλε δε να κοιμηθεί στο ίδιο δωμάτιο μαζί του επειδή δεν του είχε εμπιστοσύνη. Ο Χατζήπαπας ήταν όμως πολύ κουρασμένος από την σκληρή εργασία της ημέρας και δεν είδε τον τούρκο που σηκώστηκε, του έκλεψε την φοράδα και έφυγε. Μόλις ο Χατζήπαπας κατάλαβε τι είχε γίνει, πήρε ορισμένους χωριανούς οπλισμένους και πήγε στο γειτονικό τουρκοχώρι τον Αγιο Ανδρόνικο σε κάποιο φίλο του τούρκο. Αυτός πήγε μαζί τους στην Σύγκραση και τους οδήγησε στο σπίτι του Τούρκου που έκλεψε την φοράδα. Ο Χατζήπαπας τότε με την απειλή του όπλου υποχρέωσε τον τούρκο να του επιστρέψει την φοράδα.

Για να κάνει κάτι τέτοιο είναι φανερό πως ο Χατζήπαπας εκτός από τον σεβασμό των Χριστιανών είχε αποκτήσει τον σεβασμό και την εύνοια των Τούρκων.

Χ"Παπαμιχαήλ Χ"Κουμή
(Χατζήπαπας)